Thị trường chứng khoán phái sinh là gì? Cách tham gia đầu tư vào thị trường chứng khoán phái sinh

Ngay từ thời điểm ra mắt, thị trường chứng khoán phái sinh đã nhận được sự đón nhận rộng rãi của giới đầu tư tài chính. Đây là kênh đầu tư sinh lời hiệu quả với cơ chế giao dịch 2 chiều mua/bán liên tục trong phiên, giúp nhà đầu tư có thể kiếm tiền ngay cả khi thị trường giảm giá. Để hiểu rõ hơn về thị trường chứng khoán phái sinh là gì? Cách tham gia giao dịch như thế nào? Hãy theo dõi ngay bài viết dưới đây nhé!

Thị trường chứng khoán phái sinh là gì?

Chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính dưới dạng hợp đồng, có giá trị phụ thuộc vào một hay nhiều loại tài sản cơ sở. Trong đó, các loại tài sản cơ sở có thể là hàng hóa như thực phẩm, nông sản, năng lượng,… hoặc công cụ tài chính như cổ phiếu, trái phiếu, lãi suất,…

Tại thị trường chứng khoán phái sinh, thay vì mua/bán các tài sản thông thường, nhà đầu tư sẽ giao dịch mua/bán chứng khoán phái sinh, tức là các quyền, hợp đồng, nghĩa vụ được chuyển nhượng quyền sở hữu từ người này sang người khác.

Hoặc có thể nói một cách đơn giản, tại thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam, nhà đầu tư sẽ đặt cược vào sự tăng hoặc giảm của tài sản cơ sở trong tương lai. Nếu sự thay đổi diễn ra theo đúng dự đoán, nhà đầu tư sẽ có lời.

Chứng khoán phái sinh có những loại nào?

Vào năm 2017, chứng khoán phái sinh bắt đầu có mặt tại thị trường Việt Nam. Hiện nay, nó được chia thành 4 loại, bao gồm:

  • Hợp đồng kỳ hạn (Forward)

Là thỏa thuận pháp lý giữa hai bên tham gia để mua và bán một loại tài sản ở một thời điểm nhất định trong tương lai, với mức giá được xác định trước ở hiện tại.

  • Hợp đồng quyền chọn (Option)

Là thỏa thuận pháp lý, trong đó người nắm giữ hợp đồng có quyền yêu cầu thực hiện giao dịch vào một khoảng thời gian hoặc thời điểm xác định trong tương lai. Khi được yêu cầu, bên còn lại có nghĩa vụ phải thực hiện giao dịch mua hoặc bán một lượng tài sản cơ sở theo mức giá đã được xác định trước trong hợp đồng. 

  • Hợp đồng hoán đổi (Swap)

Là thỏa thuận pháp lý được ký kết giữa hai bên về việc hoán đổi các dòng tiền phát sinh từ các công cụ tài chính trong tương lai. Trong hợp đồng sẽ quy định rõ thời điểm hoán đổi dòng tiền và phương pháp tính toán cụ thể.

  • Hợp đồng tương lai (Future)

Là hợp đồng quy định hai bên người bán và người mua buộc phải trao đổi một loại tài sản với mức giá cố định, tại một khoảng thời gian nhất định trong tương lai. 

Trong số các loại chứng khoán phái sinh ở trên, hợp đồng tương lai là sản phẩm đầu tiên được niêm yết và giao dịch trên thị trường chứng khoán Việt Nam, bao gồm: Hợp đồng tương lai trên chỉ số cổ phiếu (VN30, HNX30) và Hợp đồng tương lai trên trái phiếu chính phủ. Nguyên nhân là do tính chất những sản phẩm này đơn giản, với các tài sản cơ sở có độ rủi ro thấp và có tính đại diện cao.

Ưu điểm và hạn chế của thị trường chứng khoán phái sinh

Thị trường chứng khoán phái sinh đang ngày càng trở nên hấp dẫn, thu hút sự quan tâm của đông đảo các nhà đầu tư. Để đưa ra quyết định có nên tham gia vào thị trường này hay không, các nhà đầu tư cần xem xét kỹ các ưu điểm và nhược điểm dưới đây.

Ưu điểm

  • Giúp giảm thiểu rủi ro từ biến động giá, nắm bắt thời điểm hợp lý để tham gia mua và bán các hợp đồng tương lai.
  • Có thể phát sinh lời ở cả hai chiều, ngay cả khi thị trường có xu hướng giảm giá.
  • Nhà đầu tư có thể bán khống hợp đồng tương lai một cách hợp pháp, mặc dù không sở hữu tài sản cơ sở.
  • Tính thanh khoản rất cao, bởi vì các giao dịch diễn ra công khai, minh bạch dưới sự quản lý của Sở giao dịch chứng khoán. 
  • Lợi ích từ đòn bẩy tài chính giúp các nhà đầu tư thực hiện những giao dịch có giá trị lớn, mang đến cơ hội lợi nhuận lớn hơn. 

Hạn chế

  • Thị trường luôn biến động bất ngờ, nếu không phân tích thông tin cẩn thận và có chiến lược rõ ràng sẽ dẫn đến nguy cơ nhà đầu tư bị thua lỗ nặng nề.
  • Có rất nhiều loại chi phí nhà đầu tư cần quan tâm: chi phí giao dịch, mức ký quỹ, ngày đáo hạn, thuế,… Bỏ sót bất kỳ khoản nào cũng tiềm ẩn rủi ro khiến bạn giao dịch thất bại.

Sự khác biệt giữa giao dịch Chứng khoán phái sinh (HĐTL) và giao dịch cổ phiếu

Giao dịch chứng khoán phái sinh có nguyên tắc tương tự với giao dịch cổ phiếu trên thị trường cơ sở, được thực hiện thông qua giao dịch khớp lệnh hoặc giao dịch thoả thuận.

Tuy nhiên, nó vẫn có một số điểm khác biệt nhà đầu tư cần lưu ý:

  • Hợp đồng tương lai sẽ có bảng giá riêng. Dựa vào dự đoán xu hướng của chỉ số trong thời gian tới, nhà đầu tư sẽ mua hợp đồng tương lai của chỉ số nếu kỳ vọng giá tăng. Và ngược lại, nếu kỳ vọng chỉ số giảm thì bán hợp đồng tương lai của chỉ số.
  • Các hợp đồng tương lai sẽ “đáo hạn”. Do đó, nhà đầu tư cần chú ý lựa chọn hợp đồng có tháng đáo hạn phù hợp với kế hoạch của mình.
  • Khi giao dịch hợp đồng tương lai, nhà đầu tư không cần có đủ toàn bộ số tiền để mở vị thế mua, và không cần sở hữu tài sản cơ sở để tham gia bán giống như cổ phiếu trên thị trường cơ sở. 

Điểm khác biệt cuối cùng đã hình thành hai hoạt động mới trong giao dịch hợp đồng tương lai, đó là ký quỹ và thanh toán hàng ngày.

Ký quỹ

Ký quỹ trong giao dịch chứng khoán phái sinh có vai trò là một khoản đặt cọc nhằm đảm bảo việc thực hiện nghĩa vụ của hai bên khi tham gia hợp đồng. Tỷ lệ ký quỹ được quy định bởi Trung tâm lưu ký, mỗi hợp đồng sẽ có mức tỷ lệ yêu cầu khác nhau.

Khi nhà đầu tư không có đủ số tiền ký quỹ như yêu cầu có thể bị gọi ký quỹ, và phải nộp đủ tiền ký quỹ để tiếp tục giữ vị thế đối với hợp đồng tương lai.

Cơ chế thanh toán hàng ngày

Khi giao dịch hợp đồng tương lai, nhà đầu tư phải thực hiện thanh toán toàn bộ lãi/lỗ phát sinh từ các các giao dịch đó mỗi ngày:

  • Nếu tài khoản chứng khoán phái sinh của nhà đầu tư lỗ ròng: Bạn sẽ cần thanh toán đầy đủ toàn bộ số tiền lỗ phát sinh, chậm nhất đến 9h sáng hôm sau.
  • Nếu tài khoản chứng khoán phái sinh của nhà đầu tư lãi ròng: Bạn sẽ nhận được đầy đủ số tiền lãi phát sinh, sau thời gian 11h sáng hôm sau.

Cách tham gia giao dịch tại thị trường chứng khoán phái sinh

Để tham gia đầu tư vào thị trường chứng khoán phái sinh, nhà giao dịch cần thực hiện theo quy trình các bước dưới đây:

Bước 1: Mở tài khoản giao dịch chứng khoán phái sinh

Đầu tiên, nhà đầu tư cần đăng ký mở tài khoản giao dịch phái sinh tại các công ty giao dịch chứng khoán bằng một trong 2 cách:

  • Mở trực tiếp tại Phòng giao dịch của các công ty.
  • Mở online với sự hướng dẫn của công ty giao dịch.

Mỗi công ty chứng khoán chỉ cho phép mở một tài khoản, bạn có thể mở nhiều tài khoản ở nhiều công ty khác nhau.

Các công ty chứng khoán nhận mở tài khoản giao dịch chứng khoán phái sinh hiện nay gồm có: BSC, HSC, MBS, KIS, SSI, VCSC, VNDS, VPBS, VCBS.

Bước 2: Nộp tiền ký quỹ ban đầu

Sau khi mở tài khoản, nhà đầu tư cần nộp một số tiền ký quỹ ban đầu theo quy định của từng công ty.

  • Tại thị trường chứng khoán phái sinh, bạn chỉ cần ký quỹ một số tiền khá nhỏ so với giá trị hợp đồng.
  • Có thể chọn ký quỹ bằng tiền mặt hoặc bằng chứng khoán.
  • Nếu ký quỹ bằng chứng khoán, bạn cần phải đáp ứng tỷ lệ giá trị ký quỹ theo quy định của công ty chứng khoán.

Bước 3: Thực hiện các giao dịch mua/bán

Khi đã nộp đầy đủ số tiền ký quỹ, nhà đầu tư có thể bắt đầu tiến hành đặt lệnh giao dịch mua/bán chứng khoán phái sinh, thông qua nhân viên môi giới hoặc phần mềm của công ty chứng khoán. 

Trong suốt quá trình giao dịch, nhà đầu tư cần đáp ứng các yêu cầu về lệnh giao dịch, bao gồm số lượng ký quỹ ban đầu, giới hạn vị thế và khả năng giao dịch còn lại của tài khoản.

Bước 4: Bổ sung ký quỹ hoặc rút tiền lãi

Dựa vào kết quả giao dịch cùng với giá trị thanh toán hằng ngày, công ty chứng khoán sẽ hạch toán và gửi thông báo cho nhà đầu tư:

  • Nếu số tiền ký quỹ không đáp ứng đủ yêu cầu, bạn sẽ nhận được thông báo nộp bổ sung để mức ký quỹ trở về con số ban đầu.
  • Nếu tài khoản vượt mức ký quỹ ban đầu, tức là bạn có lời, công ty chứng khoán sẽ thông báo để bạn rút tiền lãi.

Bước 5: Theo dõi tỷ lệ ký quỹ

Tỷ lệ sử dụng tài sản ký quỹ được tính bằng cách lấy ký quỹ yêu cầu chia cho tài sản ký quỹ. Nhà đầu tư cần theo dõi tỷ lệ này thường xuyên để đưa ra quyết định phù hợp và hạn chế xảy ra rủi ro.

Một số lưu ý khi đầu tư thị trường chứng khoán phái sinh

Có thể thấy, thị trường chứng khoán phái sinh mang đến cho nhà đầu tư nhiều cơ hội nhưng nó cũng tồn tại không ít nguy cơ thua lỗ. Để nâng cao tỷ lệ thành công trong giao dịch, nhà đầu tư nên lưu ý một số điểm dưới đây:

  • Với tất cả giao dịch mua/bán, cần xác định ký quỹ và mức gọi ký quỹ trước khi giao dịch để xác nhận đủ khả năng thanh toán.
  • Luôn đảm bảo duy trì ký quỹ ở mức được yêu cầu và ghi nhớ ngày đáo hạn hợp đồng.
  • Trước khi đầu tư vào một loại hợp đồng tương lai, cần nghiên cứu thông tin kỹ lưỡng và có kế hoạch rõ ràng. Khi bán khống, cần đảm bảo có khả năng sinh lời mới chốt lệnh.
  • Thống kê đầy đủ các loại chi phí giao dịch cũng như mức thuế phải trả, dù là giao dịch với khối lượng lớn hay nhỏ.
  • Nên lựa chọn những sàn có mức chi phí giao dịch thấp để tiết kiệm khoản tiền đầu tư.

Lời kết

So với chứng khoán cơ sở, thị trường chứng khoán phái sinh sở hữu nhiều ưu điểm vượt trội, giúp nhà đầu tư kiếm lời rất nhanh nhưng kèm theo đó là mức độ rủi ro cũng rất cao. Vì vậy, bạn nên trang bị đầy đủ kiến thức và xây dựng chiến lược cụ thể để chiến thắng trên thị trường đầy hấp dẫn này. Chúc các nhà đầu tư luôn giao dịch hiệu quả!