Thặng dư là gì? Những yếu tố ảnh hưởng đến giá trị thặng dư

Trong kinh tế học, đặc biệt là kinh tế chính trị Mác-Lênin, thặng dư là một khái niệm rất quan trọng đối với quan hệ sản xuất của tư bản chủ nghĩa. Bài viết dưới đây Plimsoll.org sẽ có những chia sẻ về các vấn đề xoay quanh thặng dư bao gồm bản chất, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến giá trị thặng dư một cách chi tiết nhất. Cùng theo dõi bạn nhé!

Thặng dư là gì?

Thặng dư (Surplus) là khoản tiền chênh lệch của giá trị hàng hóa so với số tiền mà chủ sở hữu đã bỏ ra để sản xuất loại hàng hóa đó.

Ví dụ về thặng dư: 

Công ty may mặc thuê công nhân A làm việc và trả lương 100.000 đồng/giờ. Trong vòng 1 giờ đó, công nhân A may được 1 chiếc áo trị giá 150.000 đồng. Vậy, chênh lệch 50.000 đồng chính là thặng dư.

Công thức chung của tư bản thể hiện giá trị thặng dư là T-H-T’. Nghĩa là tư bản sẽ dùng tiền để tạo ra hàng hóa (bằng cách thuê nhân công), sau đó bán hàng hóa và thu lại tiền cao hơn ban đầu.

Bản chất thặng dư là gì?

Bản chất của thặng dư được thể hiện một phần thông qua câu nói: “Người nghèo ngày càng nghèo, người giàu càng giàu thêm”, cho thấy mối quan hệ bóc lột giữa chủ và người làm thuê. Bởi trong quá trình kinh doanh sản xuất, người chủ doanh nghiệp (hay các nhà tư bản) sẽ khai thác triệt để sức lao động của công nhân, người làm thuê,… để tạo ra một lượng lớn hàng hóa, sản phẩm nhằm đem về thặng dư cho mình. Mức độ khai thác càng cao thì sẽ tạo ra càng nhiều giá trị thặng dư.

Giá trị thặng dư siêu ngạch là gì?

Giá trị thặng dư siêu ngạch (Extra Surplus Value) chính là giá trị thặng dư thu được khi giá trị cá biệt của hàng hóa thấp hơn giá trị thị trường, nhờ áp dụng khoa học kỹ thuật, máy móc,… vào khâu sản xuất sớm hơn các doanh nghiệp khác.

Ví dụ giá trị thặng dư siêu ngạch: 

Để sản xuất một chai nước ép, công ty cần thuê 15 nhân công đảm nhiệm các công việc như: hái trái cây, làm sạch, sơ chế, tiệt trùng, khử khí, chiết rót, đóng gói. Nhưng khi tư bản áp dụng công nghệ, máy móc, kỹ thuật thì chỉ cần 7 người là có thể hoàn thiện dây chuyền sản xuất. Như vậy, công ty đã tạo ra được giá trị thặng dư siêu ngạch cho doanh nghiệp của mình.

Những yếu tố ảnh hưởng đến giá trị thặng dư

Từ bản chất của thặng dư, chúng ta có thể thấy những yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến giá trị thặng dư có liên quan trực tiếp đến công nhân, người làm thuê, bao gồm: năng suất lao động, thời gian lao động và cường độ lao động. 

Các yếu tố ảnh hướng đến giá trị thặng dư
  • Năng suất lao động: là lượng sản phẩm được tạo ra trong cùng một khoảng thời gian, yếu tố này cho biết trong một khoảng thời gian nhất định, người lao động sẽ tạo ra bao nhiêu sản phẩm. Căn cứ vào đó, chủ doanh nghiệp sẽ đánh giá được năng lực và hiệu quả công việc của từng cá nhân cụ thể. 
  • Thời gian lao động: là thời gian mà người lao động sử dụng để tạo ra một hàng hóa, sản phẩm. 
  • Cường độ lao động: thể hiện sự tiêu hao về đầu óc, trí tuệ, chất xám, sức lao động của con người.

Ngoài những yếu tố trên, giá trị thặng dư trong giai đoạn hiện tại còn chịu tác động bởi các yếu tố khác như máy móc, thiết bị, công nghệ sản xuất, các chi phí ẩn,… Trước sự phát triển vượt bật của nền kinh tế hiện nay, các chủ doanh nghiệp sẽ tìm cách để gia tăng giá trị thặng dư. Thay vì đẩy mạnh cường độ lao động của con người thì họ sẽ đầu tư các loại máy móc, trang thiết bị hiện đại, áp dụng mọi công nghệ sản xuất tiên tiến để nâng cao năng suất lao động, mang lại giá trị thặng dư đáng kể. 

Xem thêm: Cổ tức là gì? Cách tính cổ tức

Phương pháp sản xuất giá trị thặng dư

Có 2 phương pháp để sản xuất giá trị thặng dư:

Phương pháp sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối

Là phương pháp sản xuất giá trị thặng dư kéo dài thời gian lao động vượt quá thời gian lao động tất yếu, nhưng vẫn giữ nguyên năng suất lao động, giá trị sức lao động và thời gian lao động tất yếu.

Ví dụ:

Một ngày lao động của công nhân có 8 giờ, trong đó:

  • Thời gian lao động: 4 giờ
  • Thời gian lao động tất yếu: 4 giờ
  • Mỗi giờ công nhân tạo ra hàng hóa mới có giá trị: 15 đơn vị

⇒ Giá trị thặng dư tuyệt đối: 15 x 4 = 60

⇒ Tỷ suất giá trị thặng dư: m’ = 60/60 x 100% =  100%

Nếu kéo dài thời gian lao động lên 6 giờ và giữ nguyên mọi điều kiện khác, nghĩa là giá trị thặng dư tuyệt đối bằng 90, thì:

⇒ Tỷ suất giá trị thặng dư: m’ = 90/60 x 100% =  150%

Phương pháp sản xuất giá trị thặng dư tương đối

Là phương pháp sản xuất giá trị thặng dư rút ngắn thời gian lao động tất yếu, bằng cách tăng năng suất lao động và hạ thấp giá trị sức lao động.

Ví dụ:

Một ngày lao động của công nhân có 8 giờ, trong đó:

  • Thời gian lao động: 4 giờ
  • Thời gian lao động tất yếu: 4 giờ

Nếu giá trị sức lao động bị rút ngắn xuống 2 giờ, thì thời gian lao động tất yếu giảm còn 2 giờ và thời gian lao động sẽ tăng lên là 6 giờ. Vậy:

⇒ Tỷ suất giá trị thặng dư: m’ = 90/30 x 100% =  300%

Giá trị thặng dư có phải là lợi nhuận?

Thông thường, khi tìm hiểu về thặng dư, nhiều người sẽ bị nhầm lẫn giữa giá trị thặng dư và lợi nhuận. Tuy nhiên, đây là 2 đại lượng hoàn toàn khác nhau. Trong đó: 

So sánh thặng dư và lợi nhuận
  • Giá trị thặng dư là giá trị do công nhân làm thuê lao động sản sinh ra vượt quá giá trị sức lao động của họ nhưng bị nhà tư bản chiếm đoạt hết. Đối với hoạt động sản xuất, nhà tư bản phải chi vào tư liệu sản xuất và mua sức lao động. Mục đích khi chi tiền là nhằm thu được một số tiền dôi ra ngoài số tiền mà họ đã chi trong quá trình sản xuất. Số tiền dôi ra chính là giá trị thặng dư.
  • Lợi nhuận là kết quả từ quá trình hoạt động của toàn bộ tư bản đầu tư vào sản xuất kinh doanh. Đây là số tiền lời mà nhà tư bản thu được sau khi bán hàng hoá mà có sự chênh lệch giữa giá trị hàng hoá và chi phí đã bỏ ra. Hay nói cách khác, lợi nhuận là hình thức biến tướng của giá trị thặng dư, nó phản ánh sai lệch bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản.

Vậy, điểm giống nhau giữa giá trị thặng dư và lợi nhuận là kết quả được tạo ra từ quá trình lao động của công nhân. Nhưng khi xét về bản chất:

Giá trị thặng dưLợi nhuận
Là kết quả của sự chiếm đoạt lao động không công từ công nhân.Là kết quả được công nhận từ quá trình lao động của công nhân. =>  Một hình thái thần bí hóa của giá trị thặng dư.

Xem thêm: Lãi gộp là gì? Công thức tính lãi gộp

Lời kết

Thặng dư hay giá trị thặng dư là khái niệm được biết đến rộng rãi trong lĩnh vực kinh tế chính trị Mác – Lênin. Đây được xem là phương tiện tích lũy tài sản dưới thời tư bản chủ nghĩa, kéo dài đến ngày nay và trở thành tiền để cho việc tái sản xuất, mở rộng quy mô hoạt động của các doanh nghiệp. 

Hy vọng với những chia sẻ trong bài viết trên đây đã giúp bạn có thêm nhiều kiến thức cần thức về thặng dư, cũng như phân biệt được giá trị thặng dư và lợi nhuận. Chúc các bạn thành công!